اغلب 30 ماده ی اعلامیه ی جهانی حقوق بشر با ادبیاتی خنثی و بدون اشاره به جنسیت آغاز می شود مانندک "هرکس"، "همه"، " هیچکس" اما ماده ی 16 اعلامیه ی جهانی بیان می کند که " زنان و مردان" حق ازدواج و تشکیل خانواده دارند.



هدف از به کار بردن این دو واژه تاکید بر این امر است که زن و مرد در ازدواج و تشکیل خانواده از حقوق برابر با یکدیگر برخوردارند هستند. به مرور زمان و تغییرات اجتماعی و فرهنگی صورت گرفته در جوامع گوناگون برخی مفسران این ماده را اینگونه تعبیر کردند که تنها به ازدواج زوجهای دگرجنس گرا می پردازد، اما تفاسیر اخیر از این ماده بدین صورت است که به جای تاکید بر ازدواج زوجهای غیر هم جنس با یکدیگر، به صراحت بیان می کند که مردان و زنان بزرگسال (بالغ) در هنگام ازدواج و به هنگام طلاق از حقوق برابر برخوردار هستند. در همین راستا و با توجه به اهمیت جایگاه خانواده، اصل دهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز بر به کارگیری همه ی قوانین و ضوابط به منظور تسهیل تشکیل خانواده، تاکید می کند.



 



تاریخچه:



تصویب این ماده در اعلامیه ی جهانی حقوق بشر در واقع واکنشی بود به قوانین محدود کننده ی آلمان در زمان حکومت نازی، که هرگونه ازدواج افراد از نژادهای دیگر با یکدیگر را ممنوع کرده بود و همچنین تلاشی بود در راستای حق ازدواج و تشکیل خانوادهِ " مردان و زنان بالغ بدون محدودیت از نظر نژاد، ملیت و یا دین و مذهب."



 



سن ازدواج:



اگر چه در اسناد بین المللی حقوق بشر عدد مشخصی برای سن ازدواج زنان و مردان تعیین نشده است اما همواره تاکید بر آن است که ازدواج در سنی صورت پذیرد که امکان رضایت کامل و آزادانه ی فرد وجود داشته باشد، بدین معنی که فرد از آگاهی و اختیار کافی برای ازدواج برخوردار باشد. در کشورهای گوناگون بر اساس مولفه های گوناگون فرهنگی، تاریخی و مذهبی سنین متفاوتی برای ازدواج تعیین شده است از جمله در ایران که ازدواج دختر قبل از رسیدن به سن 13 سال تمام شمسی و پسر قبل از رسیدن به سن 15 سال تمام شمسی منوط به اجازه ولی به شرط رعایت مصلحت با تشخیص دادگاه صالح است، بنابراین مطابق این قانون پدران نمی توانند دختران خود در سنین پایین و بنا به دلخواه و صلاحدید خود شوهر دهند. اما نکته مهم در این میان این است که تا کنون حداقل سن قانونی برای ازدواج از سوی قانون گذار در ایران تعیین نشده است.



 



حداقل سن ازدواج قانونی در برخی از کشورهای همسایه ایران:



کشور           دختر            پسر               توضیحات



افغانستان         16             18



ارمنستان         16             16



آذربایجان         17             18



عراق              15             15



کویت               15            17  



پاکستان             16            18



ترکیه                16            16            با اجازه دادگاه



 



ازدواج کودکان/اجباری:



پارگراف دوم ماده ی 16 اعلامیه ی جهانی حقوق بشر بیان می کند که " ازدواج باید بر اساس رضایت کامل و آزاده ی فرد شکل گیرد." این مساله در کنار کلمه ی " بالغ" در پارگراف اول عملا منجر ممنوعیت ازدواج کودکان و هرگونه ازدواج اجباری می شود، به این دلیل که در این شرایط افراد در موقعیت تصمیم گیری کامل و آزادانه نیستند. هر چند پدیده ی ازدواج کودکان همچنان یکی از مسایلی است که منجر به نقض حقوق میلیونها دختر در سراسر جهان می شود و به طور متوسط هر ماه حدود یک میلیون دختر زیر 18 سال ازدواج می کنند.



ازدواج اجباری به اینصورت انجام می گیرد که به دلیل آداب و رسوم خاص فرهنگی یک منطقه و یا به دلیل فقر گسترده و به منظور استفاده از پول مهریه، دختران مجبور به ازدواج با مردانی می شوند که نه تنها هیچ علاقه ای به آنها ندارند بلکه از نظر سنی ممکن است تفاوت سنی زیادی با یکدیگر داشته باشند، همچنین در برخی مناطق به دلیل آداب و رسوم موجود عروس و داماد توسط افراد دیگری مانند پدر و مادر، بزرگ خاندان یا قبیله انتخاب می شوند در این حالت ازدواج از پیش تعیین شده شکل می گیرد و بنا به شرایط موجود هیچ امکانی برای ابراز نظر و عقیده ی عروس و داماد وجود ندارد.